Vazduha, vazduha, vazduha! I to čistog otvorenog vazduha za disanje; jer čisti, svježi i otvoreni vazduh ne samo da je glavno sredstvo za održanje zdravlja, nego i za izkorenjivanje bolesti. S toga treba čovječanstvu vazduha takog u radu i u odmoru, pri spavanju i veselju; jer ni najvaljanija hrana i piće ne donosi nužne koristi bez čistog vazduha.
— Tako govori učevni Dr. Bok.
Vazduh je dakle prva činjenica zdravlja i života. S toga treba svoj život i društvene uredbe i poslove tako da uredimo, kako bi mogli i raditi, šetati se i odmorati se u potpuno čistom vazduhu, jer je vazduh životodavni duh; on daje život svemu što na zemlji živi i raste; bez njega bi sve što živi uginulo.
On je potrebniji i od same hrane, jer se bez hrane može živiti i nekoliko dana, a bez vazduha ni nekoliko minuti.
Čist vazduh krijepi i oživljuje ne samo tijelo i zdravlje tjelesno, već i duh i pamet: on čini te je čovjek vedriji, lakši i veseliji. Ko se dosta bavi u prirodi, u čistom vazduhu, neće ga lako snaći kijavica, nazeb, probadi i t. d., dakle osiguran je od više bolesti i njihovih posljedica. Tako čovek brzo se od neke bolesti oporavi i rjetko u bolest pada.
Vazduh je čist onda, kad se u njemu ne osjeća nikakav zadah i miris, kad se ne opaža u njemu prašina ni tjelići drugi. Poslije kiše i vjetrova on je najčistiji; tad je on najbogatiji u životnom onom sastojku svome, kog nauka zove kiseonik. Vazduh je najčistiji na visokim mjestima, gdi vjetrovi često promahuju i gdi sunčevi zraci po vazdan dopiruju.
Nečist i po tome ubitačan je vazduh tamo, gdi ima baruština, blata, magle, vlage i ma kakvih tijela, koja trunu. Kad je vazduh napunjen kakvom magluštinom, što biva više o jesenjem dobu, dosta je nezdrav; nezdrav je i kad je vlažan pri močarnom vremenu. Za one, koji pate od jektike, taki je vazduh naročito teretan, jer ôdajući u njemu više kašlju, teže dišu i malaksalost osjećaju.
Tekuće vode, visoka drveta, bašte i usjevi znatno vazduh pročišćavaju. S toga je dobro, da ljudi oko svojih staništa imaju raznih voćnjaka i bašta. — No u koliko je šuma u opšte, danju korisna, u toliko je noću škodljiva, jer noću svako rastinje ispušta, isparava tako zvani u nauci ugljenik, koji nije dobar za čistoću vazduha, pa je i našem zdravlju od škode. Ne valja dakle, ni pošto noću držati u sobi, tamo se spava, saksije s cvijećem i kojekakve loze po prozorima: nepažnja u tome stala je u mnogo slučajeva i života.
Radi čistog vazduha nužno je, da su prozori na stanovima i radionicama po vazdan otvoreni: to treba uobičajiti kao najpreču i životnu potrebu, kao potrebu jesti i piti. Izuzetka može biti samo tamo gdi su prozori pored nečistih mjesta. U ime boljeg zdravlja bitna je potreba praviti stanove i u opšte zgrade tako, kako bi prozori bili okrenuti prema istočno-južnoj strani, da ih jednako obasipaju sunčani zraci. Bolje je za zdravlje što je stan na mjestu uzvišenijem, i što je više od zemlje izdignut. Stan treba da je što više na suvom mjestu, i da je dovoljno prostran, visok i svjetao.
U svima zgradama, gdi na jednom mjestu mnogo svijeta, sjedi, stoji, radi ili spava, vazduh je jako pokvaren i škodljiv; iskvari ga mnoga ugljena kiselina, koju čovjek iz sebe izdiše. Mjesta su taka: kafana, crkva, pozorište, škola i druga zborišta. Otud mnogi u crkvi, kad je u njima mnogo svijeta i svijeća koje gore, padaju u nesvijest, a osvijeste se, i sebi dođu, kako se iznesu u čist vazduh. Zato treba zgrade za zborišta udesiti, da su što većma prostrane i da u njih ima čist vazduh što slobodnijeg pristupa.
Vrlo je nužno, da čovjek što više i što dublje udiše čist vazduh, jer on podmlađava krv, oporavlja malaksalost i daje lijeka od raznih bolesti, pa i same jektike. Hodajući u čistom vazduhu, i radeći udesno je da se čovek navikne držati prsi izdignuto, a ako je besposlen, ruke na leđima spojiti. Tim se daje maha bijeloj džigerici, koja je po put sunđera šupljikava, da komotno kroz sve svoje šupljine vazduh prima i izbacuje.
Bijela se džigerica u radnji svojoj može uporediti s kovačkim mjehovima. Kao god što mjehovi, kad ih rastegneš, prime vazduh, a izgone ga, kad ih stegneš, tako se i džigerica primajući vazduh širi, i što su većma prsa izdignuta, tim se lakše vazduh udiše, a izgoneći vazduh, sležu se.
Kao što mjehovi s vatrom i čekićem čine promjenu u gvožđu, to jest, čiste ga od sviju negodnih čestica i rđavštine, tako i vazduh pomoću džigerice i srca čisti sve negodne čestice iz krvi čovjekove i daje mu čistinu i novu životnu snagu.
S toga vrlo uputno vele naučenjaci: udisanjem čistoga vazduha, udiše se zdravlje i život, a izdisanjem se otklanja bolest i smrt. Kamo puste sreće da roditelji i učitelji nauče omladinu ljudsku da to pravilo kao zavjetni amanet zapamti i svega svoga života marljivo vrši. Tad bi bolje sa zdravljem stajala.
Najbolje je udisati vazduh kroz nos a izdisati kroz usta. Udisati vazduh na nos ne samo da je za zdravlje u opšte dobro, već se tako izbegava i nazeb, jer dok vazduh prođe kroz vijuge i savijutke one u nosu, zgrije se i blag dospijeva do džigerice. Uz to, ako je vazduh prašinjav, on manje škodi kad se udiše kroz nos, jer idući kroz nosne dlake i vijutke zadrže se u nosu mnoge škodljive čestice, a idući kroz usta prolaze ne zadržano u grlo i džigericu.
Bilo je vrijeme još odavna da omladina ljudska u mjesto nekoristnih himni i molitvica, simvola i očenaša izučava pravila i način, kako se može dobiti i uživati čist vazduh u stanu i radionicama, u šetnji i zborištu. Ah, kad li će ta teška i kužna mreža neznanja sa očiju zatucanog ljudstva spadnuti, i dan svijetlosti i razuma osvanuti?… Vazduh je najzdraviji za duboko udisanje oko velike ručanice; tad je vazduh umjereno topal. Ko nemože to vršiti tada, neka to vrši ma u koja doba danju.
Radi čistoće vazduha, treba iz sobe ili radionice udaljiti sve prljave haljine i ostale nečiste stvari. Zidovi nesmiju biti memljivi („fajhtičavi“, vlažni). Vlažni stanovi najgrće truju vazduh, pa tako i zdravlje domaće čeljadi. Od vlage se razvijaju i razliježu mnoge opasne bolesti. Ona učini od čovjeka pravog bogalja. Daleko je bolje i pametnije živiti pod čergom, nego-li u vlažnom i nečistom stanu. U najnovije doba dokazato je naukom i praktikom da je zdravo i noću spavati na otvorenom vazduhu ili u stanu gdi su svi prozori otvoreni. I pastirski život ovaj razlog potvrđuje. Naravno tome se treba postupno privikavati, a naročito nježni i slabunjavi. U stanu, gdi se spava i radi, nepametno je haljine ili obuću sušiti, i kojekakve bojadisane stvari i ogledala držati. U zelenoj boji i metalu kojim je ogledalo postavljeno, ima mnogo otrovnih čestica, koje kvare vazduh u stanu. Sobe molovane, dakle i tapetirane nezdrave su. Dim i prašina takođe su vrlo škodljivi, osobito očima. Čistoti vazduha u stanu doprinosi i pranje stana, koje treba bar jednom svake nedelje obaviti. U neosušenoj sobi nezdravo se je baviti. Valja da čeljad budu izvan nje dok se pod — patos osuši. Mnogo kvari vazduh u sobi i držanje noćnjeg lončeta, u kom ima mokraće; to najviše škodi zdravlju očiju. Tako isto škodi i ona tonja iz prohoda, koga varoški svijet pored stanova drži. Jednom riječju: neophodna je potreba otklanjati sve što vazduh kvari, bilo to u stanu ili oko stana, u radionici ili oko nje, u mjestu ili okolini staništa
S toga je sveta dužnost svakoj opštini da udesi svoje mjesto, pa bilo ono selo ili varoš, da niđe u mjestu i oko mjesta ne bude baruština, blatnih i smrdljivih mjesta, koja bi isparavanjem vazduh kvarili, te time zdravlje i život stanovnika rušili i satirali. U mjesto toga neka diže i uređuje čiste sokake, avlije i bašte za opšte zadovoljstvo, sa sitnom i krupnom šumom zasađene. Ako mjesto nije suviše vlažne prirode, treba sve ulice, sokake da krupnom šumom zasadi, pa bila ona rodna ili nerodna. To je sve moguće. Združena, ujedinjena snaga, sve to može udesiti i uživati samo ako ima pameti, enerđije i poštenja, da se za posao privati i da stvara te moćne uslove za zdravlje uma i tijela, u mjesto nabavljanja ikona, litija, odežda, kandila i drugih nekoristnih i nesmislenih društvenih zaludnica.